تحقیقات نشان دادهاند که چاقی با افزایش خطر ابتلا به حداقل 13 نوع سرطان مرتبط است. بر اساس گزارش CDC، این سرطانها حدود 40 درصد از کل سرطانهای تشخیص داده شده در ایالات متحده را تشکیل میدهند. هرچه مدت زمان چاقی طولانیتر و شدت آن بیشتر باشد، خطر ابتلا به این سرطانها افزایش مییابد.
در این مقاله به بررسی عمیقتر رابطه میان چاقی و سرطان بپردازیم و پاسخهایی روشن و مبتنی بر شواهد به این پرسش مهم ارائه دهیم.
تاثیر چاقی در سرطان چیست؟
تأثیر چاقی در بروز یا تشدید سرطانها نتیجهی مجموعهای از فرآیندهای پیچیده در بدن است. برخلاف تصور عمومی که عوارض چاقی را بیشتر با بیماریهایی مانند دیابت نوع ۲ یا بیماریهای قلبی مرتبط میداند، شواهد علمی روزافزونی وجود دارد که نشان میدهد اضافهوزن میتواند زمینهساز رشد و گسترش سلولهای سرطانی باشد.
بر اساس گزارش سازمان جهانی تحقیقات سرطان، مطالعهای در سال 2023 نشان داد که چاقی در اوایل بزرگسالی (18 تا 40 سال) میتواند با 18 نوع سرطان، از جمله لوسمی و لنفوم غیرهوچکین، مرتبط باشد. Weight and cancer | World Cancer Research Fund
در ادامه، مهمترین مکانیسمهای علمی که ارتباط بین چاقی و سرطان را توضیح میدهند، آورده شدهاند.
افزایش سطح هورمونهای استروئیدی (مثل استروژن)
در افراد چاق، بهویژه زنان، بافت چربی اضافی منبع تولید استروژن میشود؛ سطوح بالای استروژن میتواند خطر سرطانهایی مانند سرطان پستان (بعد از یائسگی) و سرطان آندومتر را افزایش دهد.
افزایش انسولین و مقاومت انسولینی
چاقی معمولاً با افزایش انسولین و فاکتورهای رشد مرتبط با آن (مثل IGF-1) همراه است و این فاکتورها رشد سلولها را تحریک میکنند و ممکن است به تقسیم غیرطبیعی سلولها و نهایتاً سرطان منجر شوند.
التهاب مزمن سطح پایین
سلولهای چربی (آدیپوسیتها) در افراد چاق مواد التهابی ترشح میکنند که میتواند باعث تحریک تقسیم سلولی و آسیب به DNA شود که این فرآیند بهتدریج احتمال بروز تغییرات سرطانی را افزایش میدهد.
اختلال در عملکرد سیستم ایمنی
چاقی میتواند عملکرد سلولهای ایمنی را مختل کند و قدرت بدن برای تشخیص و مقابله با سلولهای غیرعادی را کاهش دهد.
استرس اکسیداتیو و آسیب به DNA
افزایش چربی بدن با تولید رادیکالهای آزاد همراه است که این رادیکالها میتوانند به مولکولهای DNA آسیب برسانند و به جهشهای ژنتیکی منجر شوند.
تغییرات در میکروبیوم روده
برخی مطالعات نشان دادهاند که چاقی ترکیب میکروبهای مفید روده را تغییر میدهد، که این مسئله میتواند با افزایش التهاب و حتی فعالیتهای پیشسرطانی مرتبط باشد.
در مجموع، چاقی نهتنها احتمال بروز برخی از سرطانها را افزایش میدهد، بلکه ممکن است پیشرفت بیماری و پاسخ به درمان را نیز تحت تأثیر قرار دهد؛ از همینرو، کنترل وزن بهعنوان یک راهبرد پیشگیرانهی مهم در برابر سرطان شناخته میشود.
سرطان های مرتبط با چاقی کدامند؟
مطالعات گسترده اپیدمیولوژیک و بیولوژیکی نشان دادهاند که چاقی میتواند خطر ابتلا به چندین نوع سرطان را بهطور قابل توجهی افزایش دهد؛ در واقع، سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مؤسسات معتبری مانند مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI) این ارتباط را تأیید کردهاند. Obesity and Cancer Fact Sheet – NCI
در ادامه، مهمترین سرطانهایی که بهطور مستقیم با چاقی مرتبط هستند آورده شدهاند:
- سرطان پستان (در زنان یائسه)؛ در زنان پس از یائسگی، چربی بدن به منبع اصلی تولید استروژن تبدیل میشود. سطوح بالای استروژن میتواند رشد سلولهای سرطانی در بافت پستان را تحریک کند.
- سرطان آندومتر (لایه داخلی رحم)؛ چاقی یکی از قویترین عوامل خطر برای سرطان آندومتر است؛ این ارتباط نیز بیشتر ناشی از افزایش سطح استروژن در بدن است.
- سرطان کولورکتال (روده بزرگ و راستروده)؛ چاقی با ایجاد التهاب مزمن و افزایش انسولین، میتواند احتمال جهشهای ژنتیکی و رشد تومور در روده بزرگ را افزایش دهد.
- سرطان مری (نوع آدنوکارسینوم)؛ در افراد چاق، احتمال ابتلا به رفلاکس معده افزایش مییابد که بهمرور میتواند به التهاب مزمن مری و در نهایت به سرطان منجر شود.
- سرطان کلیه (بهویژه سلولهای کلیوی)؛ چاقی با فشار بر کلیهها، افزایش سطح انسولین و تغییرات هورمونی در ارتباط است که میتواند زمینهساز سرطان کلیه شود.
- سرطان لوزالمعده؛ افزایش سطح انسولین و التهاب مزمن از جمله مکانیسمهایی هستند که چاقی از طریق آنها خطر سرطان پانکراس را افزایش میدهد.
- سرطان کبد؛ چربی اضافی در بدن میتواند منجر به بیماری کبد چرب غیرالکلی شود که در موارد شدید ممکن است به سیروز و در نهایت سرطان کبد منجر شود.
- سرطان تخمدان؛ در زنان، چاقی بهعنوان یک عامل خطر برای برخی از انواع سرطان تخمدان بهویژه نوع سروزی شناخته شده است.
- مولتیپل میلوما (سرطان سلولهای پلاسما در مغز استخوان)؛ مطالعات نشان دادهاند که چاقی ممکن است در برخی افراد خطر ابتلا به این سرطان خون را نیز افزایش دهد.
- مننژیوما (نوعی تومور مغزی غیرسرطانی اما خطرناک)؛ چاقی بهطور ویژهای در زنان میتواند خطر ابتلا به این نوع تومور مغزی را بالا ببرد.
در مجموع، چاقی نهتنها یک مسئلهی متابولیک است، بلکه یک عامل خطر مهم در ابتلا به سرطانهای مختلف بهشمار میرود. پیشگیری از چاقی و انجام بهترین درمان چاقی میتواند نقش مهمی در کاهش ریسک سرطان ایفا کند.
آیا کاهش وزن خطر ابتلا به سرطان را کاهش میدهد؟
شواهد علمی محکمی وجود دارد که نشان میدهد کاهش وزن بهویژه در افرادی که چاق یا دارای اضافهوزن هستند میتواند خطر ابتلا به برخی از سرطانها را کاهش دهد.
هرچند بسیاری از مطالعات در این زمینه همچنان در حال انجام هستند، اما آنچه تاکنون بهدست آمده، نقش مهم کاهش وزن در بهبود شاخصهای التهابی، تعادل هورمونی و عملکرد ایمنی بدن را بهخوبی نشان میدهد. در ادامه، به چند مورد از تأثیرات مستقیم کاهش وزن در کاهش ریسک سرطان اشاره میکنیم.
بهبود تعادل هورمونی
چاقی باعث افزایش سطح هورمونهایی مانند استروژن، انسولین و فاکتور رشد شبهانسولین (IGF-1) میشود که میتوانند باعث رشد و تکثیر سلولهای سرطانی شوند؛ کاهش وزن میتواند این هورمونها را به سطح سالمتری برگرداند و ریسک سرطانهایی مانند پستان، آندومتر و کولورکتال را کاهش دهد.
کاهش التهاب مزمن
چربی اضافه در بدن، بهویژه چربی احشایی (چربی اطراف اندامها)، منبع تولید مواد التهابی مانند سیتوکینها است و التهاب مزمن یکی از زمینههای مهم در شروع و پیشرفت سرطانها محسوب میشود؛ با کاهش وزن، این فرآیندهای التهابی نیز فروکش میکنند.
بهبود عملکرد سیستم ایمنی
اضافه وزن و چاقی میتوانند توانایی بدن در تشخیص و مقابله با سلولهای غیرطبیعی را کاهش دهند؛ اما کاهش وزن، بهویژه همراه با فعالیت بدنی منظم، سیستم ایمنی را تقویت کرده و احتمال تخریب سلولهای پیشسرطانی را بالا میبرد.
کاهش مقاومت به انسولین
چاقی منجر به مقاومت به انسولین و افزایش سطح آن در خون میشود. این حالت میتواند به رشد تومورهایی مانند سرطان پانکراس یا کبد کمک کند؛ کاهش وزن، مقاومت به انسولین را کاهش داده و متابولیسم بدن را بهبود میبخشد.
حتی کاهش ۵ تا ۱۰ درصد از وزن بدن میتواند اثرات مثبتی بر فاکتورهای خطر سرطان بگذارد. نیازی نیست به وزن ایدهآل برسید تا از فواید آن بهرهمند شوید؛ گامهای کوچک و پایدار نتایج بزرگی به همراه دارند. در نهایت، کاهش وزن تنها برای زیبایی یا تناسباندام نیست، بلکه یک تصمیم هوشمندانه برای محافظت از سلامت در برابر بیماریهایی مانند سرطان محسوب میشود. بهخصوص اگر فرد در معرض عوامل خطر دیگری نیز باشد (مانند سابقه خانوادگی یا یائسگی زودرس)، کنترل وزن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تاثیر جراحی چاقی در کاهش ریسک ابتلا به سرطان
جراحی چاقی، که بهعنوان جراحی باریاتریک نیز شناخته میشود، بهعنوان یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش وزن در افراد مبتلا به چاقی مفرط مطرح است. علاوه بر مزایای شناختهشدهای مانند بهبود دیابت نوع ۲ و کاهش بیماریهای قلبی، تحقیقات اخیر نشان میدهد که این نوع جراحی میتواند خطر ابتلا به برخی سرطانها را نیز کاهش دهد.
بهعنوان مثال، پژوهشی که در مجله JAMA منتشر شده است، نشان میدهد که در میان افراد مبتلا به چاقی، کسانی که به دنبال جواب اینکه آیا عمل اسلیو معده باعث سرطان میشود؟ تحت جراحی باریاتریک قرار گرفتند، در مقایسه با افرادی که این جراحی را انجام ندادند، کاهش قابلتوجهی در بروز و مرگومیر ناشی از سرطانهای مرتبط با چاقی داشتند. چندین مکانیسم ممکن است در کاهش خطر سرطان پس از جراحی باریاتریک نقش داشته باشند:
- کاهش التهاب مزمن: چاقی با افزایش سطح التهاب در بدن مرتبط است و کاهش وزن پس از جراحی میتواند سطح التهاب را کاهش دهد و در نتیجه خطر ابتلا به سرطان را کم کند.
- بهبود تعادل هورمونی: چاقی میتواند باعث افزایش هورمونهایی مانند استروژن شود که با برخی سرطانها مرتبط هستند که کاهش وزن میتواند این هورمونها را به سطح طبیعی بازگرداند.
- بهبود مقاومت به انسولین: چاقی معمولاً با مقاومت به انسولین همراه است که میتواند رشد سلولهای سرطانی را تحریک کند؛ کاهش وزن میتواند حساسیت به انسولین را بهبود بخشد و این خطر را کاهش دهد.
تحقیقات جدید نشان میدهد که جراحی باریاتریک ممکن است خطر ابتلا به سرطانهای غیرمرتبط با هورمونها، مانند سرطانهای کبد، کلیه، مری، روده بزرگ و ریه را نیز کاهش دهد. اگرچه جراحی باریاتریک میتواند فواید قابلتوجهی در کاهش وزن و کاهش خطر برخی سرطانها داشته باشد، اما این جراحی با خطرات و عوارضی نیز همراه است. بنابراین، تصمیمگیری برای انجام آن باید پس از مشاوره دقیق با پزشک متخصص و بررسی کامل مزایا و معایب آن صورت گیرد.
در نهایت، جراحی چاقی میتواند بهعنوان یک ابزار مؤثر در کاهش وزن و کاهش خطر برخی سرطانها در نظر گرفته شود، اما باید با دقت و آگاهی کامل از جوانب مختلف آن انتخاب شود.
چاقی و افزایش خطر سرطان را جدی بگیرید!
در نهایت، شواهد علمی قوی نشان میدهند که چاقی یک عامل خطر مهم برای ابتلا به انواع مختلفی از سرطان است و کاهش وزن، بهویژه از طریق روشهایی مانند جراحی باریاتریک در موارد خاص، میتواند به شکل معناداری این خطر را کاهش دهد. البته هیچ راهحلی به تنهایی کافی نیست؛ ترکیبی از سبک زندگی سالم، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و مشاوره پزشکی میتواند بهترین مسیر برای پیشگیری از بیماریهایی مانند سرطان باشد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان با چاقی مفرط روبهرو هستید و نگران خطرات جدی آن از جمله ابتلا به سرطان هستید، همین حالا اولین قدم را بردارید و با دکتر علیرضا آذرپیکان مشورت کنید، سبک زندگی خود را بازنگری کرده و گزینههای درمانی مؤثر را با آگاهی کامل بررسی نمایید؛ تصمیم امروز شما، میتواند آیندهای سالمتر را برایتان رقم بزند.
